Cukrzyca typu 2 - przyczyny i czynniki ryzyka

Dwa procesy, od których wszystko się zaczyna

Żeby zrozumieć przyczyny cukrzycy typu 2, trzeba spojrzeć na dwa mechanizmy, które działają równolegle. Pierwszym jest insulinooporność. Komórki mięśni, wątroby i tkanki tłuszczowej słabiej reagują na insulinę, więc glukoza gorzej przechodzi z krwi do tkanek. Trzustka reaguje na to jedynym dostępnym sposobem, czyli produkuje insuliny więcej. Przez wiele lat ta kompensacja działa i cukier we krwi pozostaje w normie, chociaż poziom insuliny jest już podwyższony.

Drugim procesem jest wyczerpywanie się komórek beta trzustki. Praca na podwyższonych obrotach nie może trwać w nieskończoność. Wydzielanie insuliny stopniowo słabnie, a wtedy nadmiar glukozy zaczyna zostawać we krwi. Najpierw pojawia się stan przedcukrzycowy, czyli nieprawidłowa glikemia na czczo lub nieprawidłowa tolerancja glukozy, a po kilku latach pełnoobjawowa cukrzyca. To dlatego chorobę tak często wykrywa się przypadkiem, przy badaniach okresowych, kiedy trwa już od dawna. Więcej o tym, jak przebiega ten proces, opisujemy na stronie o cukrzycy typu 2.

Otyłość brzuszna, czyli najsilniejszy czynnik, na który mamy wpływ

Wśród przyczyn cukrzycy typu 2 nadmiar tkanki tłuszczowej zajmuje pierwsze miejsce, ale nie chodzi o samą liczbę na wadze. Kluczowy jest tłuszcz trzewny, ten gromadzący się wewnątrz jamy brzusznej, wokół narządów. Jest on aktywny metabolicznie: uwalnia wolne kwasy tłuszczowe i substancje prozapalne, które pogarszają odpowiedź tkanek na insulinę i zwiększają produkcję glukozy w wątrobie. Tłuszcz odkładający się w wątrobie i mięśniach dokłada się do tego samego efektu.

Praktyczna wskazówka jest prosta. Obwód talii mówi tu więcej niż wskaźnik BMI. Za orientacyjny sygnał ostrzegawczy przyjmuje się obwód powyżej 80 cm u kobiet i powyżej 94 cm u mężczyzn. Wiele osób z takim obwodem ma już insulinooporność, nawet jeśli waga wydaje się akceptowalna. Typowe sygnały tego stanu zebraliśmy w tekście o objawach insulinooporności.

Geny i historia rodzinna

Cukrzyca typu 2 ma silny komponent rodzinny. Jeśli chorował rodzic lub rodzeństwo, ryzyko jest wyraźnie wyższe, a zgodność zachorowań u bliźniąt jednojajowych okazuje się większa niż w cukrzycy typu 1. Dziedziczy się jednak skłonność, a nie sama choroba. Geny wpływają na to, jak sprawnie trzustka wydziela insulinę i jak tkanki na nią odpowiadają, ale to, czy ta skłonność się ujawni, zależy głównie od masy ciała, ruchu i diety.

Z praktycznego punktu widzenia obciążenie rodzinne jest sygnałem, żeby badać cukier wcześniej i częściej, a nie powodem do rezygnacji z profilaktyki. Osoby z cukrzycą u najbliższych krewnych zyskują na zmianie nawyków tyle samo, co reszta populacji, a często nawet więcej.

Czynniki ryzyka, które można sprawdzić u siebie

Ryzyko cukrzycy typu 2 nie zależy od jednego elementu, tylko rośnie wraz z liczbą nakładających się czynników. Poniżej najważniejsze z nich w podziale na te, na które mamy wpływ, i te, których nie zmienimy.

Zalecenia dotyczące badań przesiewowych są w Polsce jednoznaczne: glukozę na czczo warto oznaczać u każdej osoby po 45. roku życia co trzy lata, a przy obecności czynników ryzyka co roku, niezależnie od wieku. Jakie wartości uznaje się za prawidłowe, tłumaczymy w artykule o normach cukru we krwi.

Leki i choroby, które podnoszą glikemię

Część przyczyn ma charakter wtórny. Poziom cukru mogą podnosić glikokortykosteroidy przyjmowane przewlekle, niektóre leki przeciwpsychotyczne oraz diuretyki tiazydowe. Sprzyjają temu również obturacyjny bezdech senny i przewlekły stan zapalny. Osobną grupę stanowią choroby endokrynologiczne i schorzenia trzustki, które prowadzą do cukrzycy wtórnej, klasyfikowanej oddzielnie od typu 2. Rozróżnienie ma znaczenie, bo zmienia sposób leczenia, dlatego przyczynę hiperglikemii zawsze ustala lekarz, a nie sam pacjent.

Czy szczupła osoba może zachorować

Może, choć zdarza się to rzadziej. U osób z prawidłową masą ciała większe znaczenie mają obciążenie rodzinne, nadmiar tłuszczu trzewnego mimo prawidłowej wagi oraz wcześniejsze wyczerpywanie się rezerw wydzielniczych trzustki. Jeśli hiperglikemia pojawia się u szczupłej osoby, zwłaszcza młodszej, lekarz rozważa też inne typy cukrzycy, między innymi LADA, czyli utajoną cukrzycę autoimmunologiczną dorosłych. Różnice między poszczególnymi typami opisujemy w tekście o cukrzycy typu 1 a typu 2.

Co realnie zmniejsza ryzyko

Na wiek i geny nie mamy wpływu, ale reszta listy zostaje w naszych rękach. W badaniach nad prewencją u osób ze stanem przedcukrzycowym zmiana stylu życia zmniejszała ryzyko rozwoju cukrzycy mniej więcej o połowę, czyli skuteczniej niż jakakolwiek tabletka podana w tej samej sytuacji.

• Redukcja masy ciała o 5-10 procent, jeśli występuje nadwaga lub otyłość
• Około 150 minut umiarkowanej aktywności tygodniowo, także zwykłe szybkie spacery
• Ograniczenie cukrów prostych, słodkich napojów i żywności wysoko przetworzonej
• Rzucenie palenia oraz zadbanie o regularny, wystarczająco długi sen
• Kontrola ciśnienia i lipidów, bo idą w parze z zaburzeniami gospodarki cukrowej

U części pacjentów ze stanem przedcukrzycowym, zwłaszcza młodszych, z otyłością lub po cukrzycy ciążowej, lekarz może rozważyć włączenie metforminy obok zmiany nawyków. Lek zmniejsza produkcję glukozy w wątrobie i poprawia wrażliwość tkanek na insulinę.

Praktyczne wskazówki żywieniowe zebraliśmy w poradniku o diecie przy cukrzycy typu 2.

Najczęstsze pytania