Metformina - co to jest i na co się ją stosuje

Nazwa pojawia się na recepcie, w ulotce i w rozmowie z diabetologiem, ale rzadko ktoś tłumaczy ją od podstaw. Poniżej wyjaśniamy, czym metformina jest, jak działa i w jakich sytuacjach lekarz po nią sięga.

Co to jest metformina

Metformina należy do biguanidów, czyli grupy leków przeciwcukrzycowych stosowanych w medycynie od dziesięcioleci. Substancją czynną w tabletkach jest chlorowodorek metforminy. Lek przyjmuje się doustnie, a w aptece dostaniesz go tylko z receptą, bo ma kategorię dostępności Rp.

Sama nazwa „metformina” opisuje substancję czynną, a nie konkretny produkt. Na rynku jest wiele preparatów o różnych nazwach handlowych, między innymi Metformax, i we wszystkich pracuje ta sama cząsteczka. Różnią się producentem, ceną i dostępnymi mocami tabletek, a nie mechanizmem działania.

Jak metformina działa

Metformina obniża cukier na trzy sposoby jednocześnie. Po pierwsze, zmniejsza produkcję glukozy w wątrobie - a to właśnie wątroba, wyrzucając zapasy cukru do krwi, odpowiada w dużej mierze za wysokie poranne glikemie. Po drugie, poprawia wrażliwość mięśni i tkanek na insulinę, czyli pomaga organizmowi lepiej wykorzystać własną insulinę. Po trzecie, nieco ogranicza wchłanianie glukozy w jelitach.

Ważne jest to, czego metformina nie robi: nie zmusza trzustki do wydzielania większej ilości insuliny. Dlatego stosowana samodzielnie nie wywołuje niedocukrzenia i nie powoduje przyrostu masy ciała. Ta sama cecha odróżnia ją od pochodnych sulfonylomocznika, które działają przez pobudzanie trzustki i mogą zbić cukier za nisko.

Na co jest metformina - wskazania

Zarejestrowanym wskazaniem, czyli sytuacją opisaną w Charakterystyce Produktu Leczniczego, jest cukrzyca typu 2:

• u dorosłych, zwłaszcza z nadwagą, gdy sama dieta i wysiłek fizyczny nie wystarczają do kontroli glikemii,
• u dzieci od 10. roku życia i u młodzieży, o czym decyduje lekarz,
• w monoterapii, czyli jako jedyny lek przeciwcukrzycowy,
• w skojarzeniu z innymi lekami przeciwcukrzycowymi, w tym z insuliną.

Poza cukrzycą lekarz może sięgnąć po metforminę w insulinooporności lub w zespole policystycznych jajników, gdzie problemem jest właśnie osłabiona odpowiedź tkanek na insulinę. Są to jednak zastosowania poza wskazaniami rejestracyjnymi, więc decyzja jest indywidualna, podejmowana po ocenie wyników i całej sytuacji zdrowotnej, a nie coś, co można sobie zaordynować samemu. Więcej o samej insulinooporności piszemy w tekście o objawach insulinooporności.

Metforminy nie stosuje się w cukrzycy typu 1, w której trzustka nie produkuje insuliny i podstawą leczenia jest insulinoterapia.

Jak się ją przyjmuje

Leczenie zaczyna się od małej dawki, żeby żołądek i jelita zdążyły się przyzwyczaić. Typowy schemat wygląda tak: start od 500 mg raz lub dwa razy dziennie, potem zwiększanie o 500 mg co 1-2 tygodnie, aż do dawki skutecznej i dobrze tolerowanej. Dawka podtrzymująca to zwykle 1500-2000 mg na dobę w dawkach podzielonych, a maksymalna 3000 mg. Tabletki połyka się w całości, popijając wodą, w trakcie posiłku lub tuż po nim.

Osobno dostępna jest postać XR o przedłużonym uwalnianiu, przyjmowana raz dziennie, zwykle wieczorem. Bywa lepiej tolerowana przez przewód pokarmowy, dlatego lekarz proponuje ją czasem osobom, które źle znoszą zwykłe tabletki. Szczegóły opisujemy na stronie o dawkowaniu metforminy.

Efektu nie widać z dnia na dzień. Wpływ na glikemię zaczyna być zauważalny w ciągu kilku dni do dwóch tygodni, a pełną ocenę leczenia daje dopiero hemoglobina glikowana HbA1c po około trzech miesiącach.

Czego można się spodziewać po metforminie

Najczęściej odzywa się układ pokarmowy, zwłaszcza na początku i po każdym zwiększeniu dawki. Bardzo często pojawiają się biegunka, nudności, wymioty, ból brzucha i brak apetytu, nieco rzadziej metaliczny smak w ustach. U większości osób dolegliwości słabną po kilku tygodniach albo po przejściu na formę XR, a przyjmowanie tabletki z posiłkiem wyraźnie je ogranicza.

Przy długim stosowaniu może rozwinąć się niedobór witaminy B12, który lekarz kontroluje badaniem krwi. Bardzo rzadko, ale poważnie, występuje kwasica mleczanowa.

Metforminy nie stosuje się przy ciężkiej niewydolności nerek, kwasicy, ciężkim odwodnieniu, ciężkich zakażeniach ani w stanach grożących niedotlenieniem tkanek. Pełną listę znajdziesz w tekście o przeciwwskazaniach do metforminy.

Czy metformina jest dostępna bez recepty

Nie. Metformina ma kategorię Rp i w Polsce wydaje się ją wyłącznie na receptę - nie ma legalnej drogi kupienia jej w aptece bez recepty. Powód jest prosty: przed rozpoczęciem leczenia ktoś musi sprawdzić czynność nerek, choroby współistniejące i pozostałe przyjmowane leki, a w trakcie leczenia kontrolować, czy dawka jest właściwa.

Jeśli kontynuujesz leczenie i masz aktualne wyniki badań, konsultację można odbyć online. Lekarz analizuje wywiad medyczny i, jeśli nie ma przeciwwskazań, wystawia e-receptę, której kod przychodzi na e-mail. Pełny opis leku zebraliśmy na stronie o metforminie, a sposób uzyskania recepty na stronie recepta online na metforminę.

Najczęstsze pytania