Metformina - przeciwwskazania i kiedy nie stosować

Bezwzględne przeciwwskazania - kiedy w ogóle nie stosować

Bezwzględne przeciwwskazanie oznacza sytuację, w której metforminy nie stosuje się niezależnie od tego, jak dobrze wyrównana jest cukrzyca. Zgodnie z Charakterystyką Produktu Leczniczego należą do nich:

• Uczulenie na metforminę lub którykolwiek składnik leku.
• Cukrzycowa kwasica ketonowa i stan przedśpiączkowy cukrzycowy oraz każda inna ostra lub przewlekła kwasica metaboliczna.
• Ciężka niewydolność nerek, czyli niski współczynnik przesączania kłębuszkowego (GFR).
• Ciężkie odwodnienie, ciężkie zakażenia i wstrząs, bo mogą one nagle pogorszyć czynność nerek.
• Stany grożące niedotlenieniem tkanek: niewyrównana niewydolność serca, niewydolność oddechowa, świeży zawał serca.
• Ciężka niewydolność wątroby, ostre zatrucie alkoholem i alkoholizm.

Wspólnym mianownikiem tej listy jest ryzyko nagromadzenia kwasu mlekowego. Nerki wątroba i wydolne krążenie odpowiadają za usuwanie i przetwarzanie mleczanu. Gdy któryś z tych mechanizmów zawodzi, metformina może sprzyjać kwasicy mleczanowej, dlatego w takich stanach się jej nie podaje.

Nerki - najważniejsze względne przeciwwskazanie

Czynność nerek to najczęstszy powód, dla którego trzeba zmienić lub odstawić metforminę, bo lek jest wydalany głównie przez nerki. Nie chodzi o zerojedynkowy zakaz, tylko o granicę, którą wyznacza współczynnik przesączania kłębuszkowego (GFR, eGFR).

Dlatego przed rozpoczęciem leczenia i okresowo w jego trakcie sprawdza się czynność nerek. U osób starszych oraz przy chorobach czy lekach obciążających nerki kontrola powinna być częstsza. Konkretne progi i dawkę zawsze ustala lekarz na podstawie wyników.

Kiedy metforminę odstawia się czasowo

Poza stałymi przeciwwskazaniami są sytuacje przejściowe, w których lek odstawia się na jakiś czas, a potem wraca się do niego, gdy stan się unormuje. To nie jest rezygnacja z leczenia, tylko środek ostrożności.

• Badania z kontrastem jodowym (na przykład tomografia komputerowa z kontrastem, urografia). Metforminę zwykle odstawia się na czas badania i wznawia najwcześniej po 48 godzinach, po ponownej ocenie czynności nerek.
• Większe zabiegi operacyjne w znieczuleniu ogólnym, podpajęczynówkowym lub zewnątrzoponowym. Lek odstawia się przed zabiegiem i wznawia po nim, gdy nerki pracują prawidłowo.
• Ostre choroby z odwodnieniem: silne wymioty, biegunka, gorączka, wysoka temperatura otoczenia i intensywny wysiłek z odwodnieniem. Odwodnienie pogarsza czynność nerek i sprzyja kwasicy, dlatego przy takim stanie trzeba skontaktować się z lekarzem.
• Ciężkie zakażenia i stany nagłe obciążające krążenie lub oddychanie - do czasu opanowania sytuacji leczenie prowadzi się inaczej.

W każdym z tych przypadków moment odstawienia i powrotu wyznacza lekarz. Nie wznawiaj metforminy po badaniu z kontrastem ani po zabiegu na własną rękę bez potwierdzenia, że czynność nerek jest w normie.

Kwasica mleczanowa - dlaczego to sedno przeciwwskazań

Kwasica mleczanowa to bardzo rzadkie, ale poważne powikłanie, w którym w organizmie gromadzi się kwas mlekowy. Praktycznie wszystkie przeciwwskazania do metforminy mają jeden cel: nie dopuścić do sytuacji, w której to powikłanie mogłoby się rozwinąć. Ryzyko rośnie właśnie przy niewydolności nerek, odwodnieniu, ciężkich zakażeniach, niedotlenieniu i nadużywaniu alkoholu.

Alkohol i inne interakcje

Podczas leczenia metforminą nie należy nadużywać alkoholu, bo zwiększa on ryzyko kwasicy mleczanowej i nasila dolegliwości żołądkowe. Ostre zatrucie alkoholem i uzależnienie od alkoholu są przeciwwskazaniem do stosowania leku. Okazjonalna niewielka ilość zwykle nie jest zakazana, ale warto to omówić z lekarzem, zwłaszcza przy niedożywieniu czy chorobie wątroby. Więcej piszemy w tekście metformina a alkohol. Ostrożności wymaga też łączenie metforminy z lekami obciążającymi nerki oraz z insuliną i pochodnymi sulfonylomocznika, które same mogą wywołać niedocukrzenie.

Ciąża, karmienie i wiek

W ciąży i podczas karmienia piersią o stosowaniu jakichkolwiek leków przeciwcukrzycowych decyduje lekarz, a leczenie często modyfikuje się indywidualnie. Nie zmieniaj i nie odstawiaj metforminy w ciąży samodzielnie - to temat do rozmowy z lekarzem prowadzącym. Osobno opisujemy go w tekście o metforminie w ciąży. U dzieci metforminę stosuje się od 10. roku życia, o czym również decyduje lekarz.

O przeciwwskazaniach decyduje lekarz

Lista wyżej to obraz ogólny, a nie gotowa recepta na własną ocenę. Te same wyniki u dwóch osób mogą prowadzić do innych decyzji, bo lekarz waży razem czynność nerek i wątroby, choroby współistniejące, inne leki, wiek i tolerancję. Dlatego metformina jest lekiem na receptę: żeby ktoś z wiedzą medyczną sprawdził, czy w Twoim przypadku nie ma przeciwwskazań. Jeśli kontynuujesz leczenie i masz aktualne wyniki, konsultację można przeprowadzić online. Lekarz analizuje wywiad i, jeśli nie ma przeciwwskazań, wystawia e-receptę. Więcej o samym leku znajdziesz na stronie o metforminie, a częste działania niepożądane opisujemy na stronie o skutkach ubocznych.

Najczęstsze pytania